ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΔΙΚΤΥΟ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ

Εισήγηση της Δρ Χριστίνας Θεοχάρη,

Γραμματέως Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ

στο 18ο Συνέδριο του Πανελλήνιου Δικτύου Οικολογικών Οργανώσεων (ΠΑΝΔΟΙΚΟ)

με θέμα: «Κοινωνική Περιβαλλοντική Ευθύνη και Απασχόληση»,

στη Βέροια, 3-5 Νοεμβρίου 2006

Θέμα:  «Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και εργασία»

1. Η  Εταιρική  Κοινωνική Ευθύνη  (Ε.Κ.Ε.)

Σύμφωνα με την  Πράσινη Βίβλο της Ε.Ε., η Ε.Κ.Ε. είναι η «έννοια σύμφωνα με την οποία οι εταιρείες ενσωματώνουν σε εθελοντική βάση κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανησυχίες στις επιχειρηματικές τους δραστηριότητες και στις επαφές τους με άλλα ενδιαφερόμενα μέρη (“stakeholders”)»[1].

Η  Ε.Κ.Ε. εξ ορισμού αποσκοπεί στη βιώσιμη ανάπτυξη[2] με όλες τις  οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές παραμέτρους που αυτή έχει. Στις παραμέτρους αυτές περιλαμβάνονται, πέραν των κάθε μορφής οικονομικών παραμέτρων, τα εργασιακά και γενικότερα τα ανθρώπινα δικαιώματα, η αρμονική συνύπαρξη με την τοπική κοινωνία, οι σχέσεις με τους προμηθευτές, τους πελάτες και τους μετόχους και η περιβαλλοντική προστασία.

Ευθύς  εξ αρχής θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι η ΕΚΕ και η περιβαλλοντική της διάσταση δεν είναι μία υπόθεση δημοσίων σχέσεων, ούτε άλλοθι που κρύβει τα κακώς κείμενα, ούτε αφορά μόνο στις επιχειρήσεις παρά τον αρχικό της προσδιορισμός «εταιρική».  Η ΕΚΕ είναι υπόθεση όλων των κοινωνικών εταίρων.

2. Το συνδικάτα ως παράγοντες της βιώσιμης ανάπτυξης

Τα συνδικάτα με το Άρθρο 29 της Ατζέντα ’21, του στρατηγικού σχεδίου ανάπτυξης  για τον 21^ο  αιώνα  της Διάσκεψης του Ρίο το 1992, αποτελούν σ’ ότι αφορά στο περιβάλλον και στη βιώσιμη ανάπτυξη, μία από τις μείζονες ομάδες για την επίτευξη των προβλεπομένων από την Ατζέντα ’21. 

Η ακριβής αναφορά της Ατζέντας ΄21 είναι: «Τα συνδικάτα ως εκπρόσωποι των εργαζομένων αποτελούν ζωτικούς παράγοντες στη διευκόλυνση  της κατάκτησης της αειφόρου ανάπτυξης λόγω της εμπειρίας τους  στην βιομηχανική αλλαγή, στην εξαιρετικά  υψηλή προτεραιότητα που δίνουν στην προστασία του εργασιακού περιβάλλοντος και την συνέργια  με το εξωτερικό περιβάλλον».

Μετά από το Ρίο, τα συνδικάτα διεθνώς αλλά και σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο ενέταξαν όλα τα θέματα της περιβαλλοντικής ατζέντας στη δράση τους, παρακολουθώντας και αναδεικνύοντας  την συνάφειά τους με αυτά του εργασιασκού περιβάλλοντος, υποστηρίζοντας την κοινωνική συμβατότητα  και συνέργια των περιβαλλοντικών πολιτικών, γεγονός που σημαίνει την ενσωμάτωση των τριών παραμέτρων της βιωσιμότητας δηλαδή της κοινωνικής, την οικονομικής και της περιβαλλοντικής.  

3. Τα συνδικάτα και η  Ε.Κ.Ε.

Α. Διεθνώς

Η  Διεθνής Οργάνωση Εργασίας[3] (I.L.O.)  θεωρεί  ως προϋπόθεση της εφαρμογής της Ε.Κ.Ε. από τις επιχειρήσεις, την εφαρμογή των κανόνων που η ίδια έχει θεσπίσει  καθώς και τον  έλεγχο της εφαρμογής τους από τις εγχώριες αρχές. Οργανισμοί όπως η Διεθνής Τράπεζα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, ο Π.Ο.Ε. θα πρέπει να λαμβάνουν κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων τους (χορήγηση δανείων, εμπορικών πλεονεκτημάτων κ.λπ.) την εφαρμογή ή μη από μία επιχείρηση των αρχών της Ε.Κ.Ε. Παράλληλα, τονίζεται η ανάγκη να αποτελέσουν οι ξένες επιχειρήσεις παράδειγμα εφαρμογής των νόμων και των βασικών εργασιακών αρχών για τις εγχώριες, δεδομένων άλλωστε και των μεγάλων δυνατοτήτων επιρροής που έχουν λόγω του μεγέθους τους και άλλων παραγόντων. Ως βασικές εργασιακές αρχές, έτσι όπως έχουν διατυπωθεί και πρόσφατα από την  I.L.O.,  αναφέρονται: οι συνδικαλιστικές ελευθερίες και οι συλλογικές διαπραγματεύσεις, η απαγόρευση της καταναγκαστικής και της υποχρεωτικής εργασίας,  η αποτελεσματική κατάργηση των χειρίστων μορφών παιδικής εργασίας,  η απαγόρευση των διακρίσεων στην απασχόληση και το επάγγελμα.

Β. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο

Η Συνομοσπονδία των Ευρωπαϊκών Συνδικάτων (Σ.Ε.Σ.), θεωρεί ότι η Ε.Κ.Ε. δεν  μπορεί να είναι  ένα άλλοθι για την αποφυγή του κοινωνικού διαλόγου με τους εργαζόμενους και τις οργανώσεις τους, ούτε  μία εναλλακτική  πρόταση στην εφαρμογή της νομοθεσίας και τη συλλογική διαπραγμάτευση. Η  Σ.Ε.Σ.  υποστηρίζει ότι η πρώτη στόχευση της  Ε.Κ.Ε.  είναι: « η ποιότητα των εργασιακών σχέσεων στο πλαίσιο της επιχείρησης, καθώς αποτελεί αντινομία, μία επιχείρηση  να μην εφαρμόζει  μία συλλογική ή ατομική  σύμβαση   και να  θεωρείται κοινωνικά υπεύθυνη».  Προϋποθέσεις κοινωνικής υπευθυνότητας μιας επιχείρησης είναι:  Ο σεβασμός των εργασιακών σχέσεων όπως αυτές ορίζονται από την οικεία νομοθεσία και το κοινοτικό δίκαιο,  η προαγωγή της  συμμετοχής των εργαζομένων  μέσω διαδικασιών διαβούλευσης και ενημέρωσης, ειδικά  μέσα στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Συμβουλίων των Εργαζομένων, η ανάπτυξη  των δεξιοτήτων  και δια βίου  εκπαίδευση των εργαζομένων, ο σεβασμός  των προτύπων  Υ&Α  και υιοθέτηση προληπτικών μέτρων, η προώθηση της ισότητας των δύο φύλων, η εξεύρεση τρόπων για τους κοινωνικούς συνομιλητές για να δουλεύουν μαζί ειδικά στην πρόγνωση και την διαχείριση της αλλαγής και των αναδιαρθρώσεων, η προαγωγή  των κοινωνικών δικαιωμάτων των εργαζομένων, η αναβάθμιση της ποιότητας της εργασίας και η υπεράσπιση και ένταξη των ευάλωτων ομάδων  όπως είναι οι νέοι και άτομα με ειδικές ανάγκες καθώς και οι μετανάστες.

5. Περιεχόμενο Ε.Κ.Ε. που ενδιαφέρει  τα συνδικάτα στον τομέα του περιβάλλοντος εργασιακού και ευρύτερου    

Δύο από τις εσωτερικές της διαστάσεις που άπτονται του εργασιακού και του ευρύτερου περιβάλλοντος και που συνιστούν τομείς συνέργιας με τον κόσμο της εργασίας είναι: 1) η Υγεία και Ασφάλεια στη Εργασία και 2) η διαχείριση του περιβαλλοντικού αντίκτυπου από την χρήση των φυσικών πόρων.

5α. Υγεία και Ασφάλεια στη εργασία

Καθώς αυξάνεται η προσοχή  που δίνεται στις επιδόσεις όσον αφορά την Υ&Α  αλλά και στα θετικά χαρακτηριστικά των προϊόντων και των υπηρεσιών, σημειώνεται επίσης αυξανόμενη ζήτηση τόσο για την μέτρηση, την τεκμηρίωση και την  ανακοίνωση αυτών των θετικών χαρακτηριστικών. Τα κριτήρια που αφορούν στην Υ&Α στην Εργασία περιλαμβάνονται σε διάφορους βαθμούς στα υπάρχοντα συστήματα πιστοποίησης και επισήμανσης για τα προϊόντα  και τον εξοπλισμό. Υπάρχει επίσης κινητικότητα για  την υλοποίηση σχεδίων πιστοποίησης των συστημάτων διαχείρισης και των υπεργολάβων με ιδιαίτερη έμφαση στην Υ&Α στην εργασία. Η διασύνδεση του εργασιακού με το ευρύτερο περιβάλλον θεσμικά  αποτυπώνεται για πρώτη φορά  στο Προεδρικό Διάταγμα 17 του 1996 - εναρμονίζει την ελληνική νομοθεσία με την Κοινοτική Οδηγία  89/ 391 του ΕΚ και του Συμβουλίου για την Υγιεινή και Ασφάλεια της Εργασίας-, όπου στο Άρθρο 10 παρ.2, το οποίο αφορά  στις  διαβουλεύσεις και στην συμμετοχή των εργαζομένων,  αναφέρεται  ότι: «... οι εργαζόμενοι  ή οι εκπρόσωποί τους συμμετέχουν κατά τρόπο  ισόρροπο και σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία ή /και πρακτική, ή ζητείται η γνώμη τους από τον εργοδότη εκ των προτέρων και εγκαίρως όσον αφορά   στην αντιμετώπιση προβλημάτων που σχετίζονται με την αλληλεπίδραση του εργασιακού και του ευρύτερου περιβάλλοντος».

Σ’ αυτό το πνεύμα  τόσο οι εργοδότες όσο κα οι εργαζόμενοι  μπορούν να  προωθήσουν δημιουργικά  τα ζητήματα που αφορούν στην προστασία του περιβάλλοντος και  να  αξιοποιήσουν πλήρως τις δυνατότητες  συνεργασίας μέσα στο πλαίσιο των εργασιακών σχέσεων.  Στην δημιουργία κλίματος   συνέργιας στοχεύει και  πρόσφατη Ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με θέμα την « Προσαρμογή  στις αλλαγές της εργασίας και της κοινωνίας: μια νέα κοινοτική στρατηγική  υγείας και ασφάλειας 2002-2006», η οποία προτρέπει στην ανάπτυξη συντονισμένων  προσεγγίσεων  της πολιτικής για το εργασιακό περιβάλλον με άλλες πολιτικές που επιδιώκουν  στόχους προστασίας  με βάση προληπτικά μέτρα  και αναφέρει  μεταξύ άλλων το περιβάλλον, τις μεταφορές κ.ά.

5β.  Περιβάλλον

Η  εφαρμογή των περιβαλλοντικών πολιτικών έχει θετικό αντίκτυπο στην απασχόληση ακόμα και αν πρόσκαιρα μπορεί να υπάρξει  απώλεια θέσεων εργασίας σε  ορισμένους τομείς της οικονομίας  ή  γεωγραφικές  περιφέρειες.  Επιπλέον η απώλεια θέσεων εργασίας παρατηρείται σε παλαιούς και ρυπογόνους κλάδους,  ενώ οι νέες θέσεις δημιουργούνται σε τομείς του  μέλλοντος  όπως οι καθαρές τεχνολογίες, οι ανανεώσιμες μορφές ενέργειας, η ανακύκλωση, οι αστικές αναπλάσεις και αναβαθμίσεις, οι  καινοτομίες στην γεωργία και η προστασία της φύσης. Ο τομέας των περιβαλλοντικών υπηρεσιών είναι επίσης περιοχή  δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας.  Η απασχόληση που  σχετίζεται με το περιβάλλον απαντάται σε όλους πρακτικά τους  τομείς της οικονομίας όπως: σε μεγάλους  βιομηχανικοί κλάδους, μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, στον τομέα των μη κερδοσκοπικών δραστηριοτήτων  όπως σε Συνεταιρισμούς και  Ενώσεις  καθώς και σε ιδιωτικές και δημόσιες επιχειρήσεις.

Σ’ ότι αφορά στα  χαρακτηριστικά  της  απασχόλησης σε περιβαλλοντικούς τομείς  μπορεί να είναι μεγάλης διάρκειας ή μεσοπρόθεσμου χαρακτήρα,  ενώ εξασφαλίζει  ιδιαίτερα στους νέους  τη δυνατότητα να βελτιώσουν  τις πιθανότητες για μακροπρόθεσμη απασχόληση. Συχνά μάλιστα βελτιώνει τα προσόντα των απασχολουμένων μέσω της πρόσθετης επιμόρφωσης. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εκτιμά  ότι  υπάρχει δυνατότητα  δημιουργίας απασχόλησης που σχετίζεται με το περιβάλλον και ειδικότερα στην  μεταποιητική βιομηχανία (καθαρές τεχνολογίες,  «πράσινα» προϊόντα), στις  μεταφορές (τόνωση μεταφορικών εναλλακτικών  δυνατοτήτων,  στην έρευνα και ανάπτυξη  καθαρότερων  τεχνολογικών εναλλακτικών δυνατοτήτων όπως τα  οχήματα μηδενικής ρύπανσης), στην  ενέργεια (εξοικονόμηση ενέργειας, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας), στη γεωργία (διαχείριση δασών, οικολογική γεωργία, κτηνοτροφία, κ.ά.) και στις  υπηρεσίες  καταναλωτών. Για τον λόγο αυτό την στηρίζει  σε ευρωπαϊκό, εθνικό και τοπικό επίπεδο.  Το περιβάλλον αποτελεί από τα βασικά θέματα για τα οποία οι επιχειρήσεις καλούνται να δείξουν υπευθυνότητα, αφού:

§         Διέπεται από ευρύ νομοθετικό πλαίσιο.

§         Είναι από τα μετρήσιμα κομμάτια της Ε.Κ.Ε. με καλά ανεπτυγμένους δείκτες.

§          Έχει συνδεθεί κυρίως με ενέργειες που οδηγούν στην οικονομική αποδοτικότητα.

§         Από την φύση του δεν γνωρίζει σύνορα απαιτώντας συνολική αντιμετώπιση.

Υπάρχουν συγκεκριμένα εργαλεία που αφορούν στην περιβαλλοντική διάσταση της Ε.Κ.Ε. και τα οποία έχουν θετικό αντίκτυπο τόσο στην ποιότητα των συνθηκών εργασίας και τη ασφάλεια των εργαζόμενων όσο και στην προστασία του περιβάλλοντος.  Τα εργαλεία αυτά είναι:

1.      Η Ολοκληρωμένη Πολιτική Προϊόντων

2.      Το Ευρωπαϊκό Οικολογικό Σήμα (Eco Label)

3.      Η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για την  Οικολογική Αποδοτικότητα (ΕΕΕΙ)

4.      Η Οικολογική Διαχείριση και Έλεγχος (Κανονισμός  EMAS)

Και φυσικά το 6^ο Πρόγραμμα Δράσης το οποία αναφέρεται σαφώς στην πράσινη εργασία μέσα από την εφαρμογή περιβαλλοντικών πολικών στους διαφόρους τομείς της οικονομίας. Σε κάθε ένα από αυτά τα εργαλεία άσκησης περιβαλλοντικής πολιτικής οι εργαζόμενοι έχουν ρόλο και λόγο θεσμοθετημένο.

[1] “It is a concept whereby companies integrate social and environmental concerns in their business  operations and in their interaction with their stakeholders on a voluntary basis”.

[2] Βλ. τον ορισμό της βιώσιμης ανάπτυξης όπως αποδόθηκε στην «έκθεση Brundtland»:  Η βιώσιμη ανάπτυξη είναι η ανάπτυξη που αντιμετωπίζει τις ανάγκες του παρόντος χωρίς να υπονομεύει την ικανότητα των μελλοντικών γενεών να αντιμετωπίσουν τις δικές τους ανάγκες. (“Sustainable development is the development that meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs” (“Brundtland report”, 1987).

[3] Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (International Labor Organization): Ιδρύθηκε το 1919.  Στόχος της οργάνωσης  είναι να προάγει ευκαιρίες για άνδρες και γυναίκες για αξιοπρεπή και παραγωγική  εργασία, σε συνθήκες ελευθερίας, ισότητας, ασφάλειας και ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Έχει  την έδρα της στη Γενεύη και Περιφερειακά Γραφεία στην Αφρική, την Ασία, την Αμερική και την Ευρώπη.